HISTORIE

ORD	FORKLARING
Antikken	Perioden frå 500 f.Kr. til rundt Jesu fødsel i Hellas og Roma.
Renessansen	Renessanse tyder atterføding. Då vart interessa for antikken fødd på nytt.
Koloni	Område som ein stat har tatt utanfor sine eigne grenser, som regel ved makt, og området vert styrt frå moderlandet.
kjettarar	Folk som ikkje var kristne og medlem av det kristne fellesskap.
kolonisering	Å erobre andre land/område, mest vanleg å erobre dei i andre verdsdelar enn den verdsdel erobrarlandet ligg i.
Filosofi	Det tyder å vere glad i visdom og kunnskapar, eller interesse for å søka sanninga om verden og tilvære rundt oss. Filosofi er å tenke om det å tenke.
kjettar	Folk som ikkje var kristne og medlem av det kristne fellesskap.
naturlovene	Lover menneske har laga for å forklare kva som skjer i verda rundt oss og i universet.
Resonnere	Det er å tenkje seg fram til ting ut frå det du veit frå før, trekke slutningar om noko.
pergament	Reinskrapa, utglatta dyrehud brukt til å skrive på.
xylografien	Trykkemetode der ein bruker plater av harde tresortar.
litografien	Steintrykk. Feit farge vert teikna på sandstein, som så vert handsame med ein gummi/syreblanding og så overført til papir.
epoke	Tidsrom/tidsavsnitt. Tidspunkt som innleiar eit nytt tidsrom, til dømes ei tidsrekning.
aktstykke	Dokument/bevis
typar	Teikn og bokstavar laga av metall, og som har ei viss form.
lavinaktig	Spreiar seg utover som eit stort snøskred, farta er rimeleg stor og det dekkjar eit stort område.
avskriving	Det er å skrive av bøker for hand, å lage ein kopi.
Columbus	Italienar som vert rekna som oppdagar av Amerika.
Vasco de Gama	Portugisar som var den første som fann sjøvegen rundt Afrika, til landa i Austen.
Magellan	Vert rekna som den første som segla rundt heile jorda, sjølv om han sjølv ikkje kom fram i live.
pergament	Reinskrapa, utglatta dyrehud brukt til å skrive på.
typografi	Trykking av ark og bøker med lause typar.
typesnitt	Forma på teikna, slik som dei bokstavane dette er skrive med (Times New Roman)
matrise	Fordjupa støypeform.
gravering	Risse eller skjere i metall og andre harde råmaterialer.
patrisiarslektene	Overklasseslekter, nærast adelege.
handverkslaug	Samanslutningar av lokale handverkarar. Kvar type handverkar danna sine laug, og ingen kunne til dømes gjere gullsmedarbeid utan å vere med i gullsmedlauget.
foliobind	Bøker i stort format, sidene var 30 * 40 cm store.
rasjonalismen	Tiltru til fornufta, lære som tek utgangspunkt i fornufta og tenking som kjelde til å forstå verda rundt oss.
naturvitskapen	Dei vitskapar som studerar kva som skjer i naturen, i verdsrommet og på jorda. Omfattar botanikk, zoologi, kjemi, fysikk, astronomi og geologi.
Filosofane	Dei som søker etter sanninga om verden og tilvære rundt oss. Filosofi tyder å vere glad i visdom og kunnskapar.
moral	Skikk og bruk. Regler og normer for kva som er rett og gale i eit samfunn, og oppføre seg i samsvar med desse reglane og normene.
autoritetar	Dei som har makt og myndigheit, dei som kan befale over andre. Kan og vere å ha vørdnad på grunn av fagleg dugleik og kunnskap.
liberalisme	Den enkelte og deira rettar er viktige, staten sine inngrep overfor den enkelte er ein uting, derfor må staten si makt avgrensast mest mogleg. Størst mogleg fridom for kvar enkelt vil føre til best mogleg resultat for samfunnet som heile.
individualisme	Holdning eller syn som legg hovudvekt på den enkelte sin rett og verdi i forhold til organisasjonar, myndigheiter og samfunn.
umyndiggjering	Det vil seie at du ikkje styrer ditt eige liv sjølv, noko eller nokon gjer at du taper kontroll med eige liv og lagnad.
encyklopedistar	Franskmenn som jobba med å samle all kunnskap i eit stort leksikon, all kunnskap skulle vere med i dette leksikon.
franske revolusjon	Då gjorde folket opprør mot kongedøme i Frankrike. Kongen vart drepen og nasjonalforsamlinga i landet tok over. Det vart skipa ein republikk i Frankrike.
intellektuelle	Dei som vektlegger forstand og kunnskap. Ofte brukt om folk med høg utdanning og som dyrkar høgkultur og filosofi.
renessansen	Renessanse tyder atterføding. Då vart interessa for antikken fødd på nytt.
rokokkoen	Stilperiode 1720-1770 som oppstod i Frankrike. Prega av eit lett og elegant formspråk.
føyrromantikken	Periode i Europa frå 1170 til 1800.
mystikk	Lære som seier at ein ikkje får kunnskap gjennom å tenke fornuftig, men gjennom intuisjon og følingsopplevingar. Ekte kunnskap får ein gjennom sansane og ikkje gjennom fornufta og det å tenkje.
pessimisme	Ei tru på at livet er meiningslaust og verdilaust, alle framsteg er heilt verdilause. Ein ser svart på alt.
dannande middelklasse	Den delen av foket som budde i byen, hadde ein viss grad av utdanning, tente rimeleg godt og derfor var interessert i kultur og filosofi.
folkeopinionen	Den meininga som store delar av folket hadde.
Preussia	Ein delstat i nordlige del av det som no er Tyskland.
etikk	Morallære, korleis oppføre seg moralsk og sedelig rett.
estetikk	Læra om det skjønne i kunsten.
idealisme	Teori som seier at det me ser rundt oss ikkje er verkeleg, men berre er noko kvar enkelt av oss skaper inne i oss.
rasjonalismen	Tiltru til fornufta, lære som tek utgangspunkt i fornufta og tenking som kjelde til å forstå verda rundt oss.
empirismen	Teori som seier at all kunnskap om røynda får me gjennom det me sansar, me kan ikkje tenke oss til kunnskap åleine.
radikalar	Innan politikk og religion må ein gå grundig til verks å endre ting, og ein må vere villig til å akseptere endringar same kor omfattande og djuptgripande dei er. Kan gi store endringar i tilvante førestillingar og haldningar.
liberalar	Ein som meinar at den enkelte og deira rettar er viktige, staten sine inngrep overfor den enkelte er ein uting, derfor må staten si makt avgrensast mest mogleg. Størst mogleg fridom for kvar enkelt vil føre til best mogleg resultat for samfunnet som heile.
eineveldet	At ein person styrer heile landet og tek alle avgjersler. kongedøma var einevelde der kongen sitt ord var lov.
klassisk litteratur	Dikt, historie og skodespel frå det gamle Hellas og Rom, frå før Jesu vart fødd.
jesuitterskulen	Jesuittane var ein munkeorden, og deira kloster var nokre av dei få plassane der ein kunne få seg ei utdanning.
rasjonalismen	Tiltru til fornufta, lære som tek utgangspunkt i fornufta og tenking som kjelde til å forstå verda rundt oss.
individuell	Den enkelte person, kvar for seg, ikkje saman som gruppe.
parlament	Tilsvarer vårt storting, der representantar for ulike parti sit og lager lover som landet vert styrt etter.
utøvande makt	Styrer landet etter lover og reglar gitt av eit parlament. Fordeler pengar og lagar skattar.
lovgivande	Dei som lager lovene landet skal styrast etter.
demokrati	Eit styresett der folket avgjer kva som skal skje, enten direkte ved folkeavstemming eller indirekte ved å velje representantar som sit i eit parlament.
filosof	Ein som søker etter sanninga om verden og tilvære rundt oss. Filosofi tyder å vere glad i visdom og kunnskapar.
essayist	Ein som skriv korte avhandlingar (stykke) om vitskapelege eller litterære emne.
ateist	Ein som nektar for at det finst nokon Gud.
skeptikar	Ein som har ein tvilande og kritisk haldning til alt, tviler på at ein kan få kunnskap om noko. Er det noko vits i dette ?
fornufta	Evne til å tenke rasjonelt/praktisk sans/sunt vett
empiristane	Dei som trur på teorien som seier at all kunnskap om røynda får me gjennom det me sansar, me kan ikkje tenke oss til kunnskap åleine.
vitskap	Døme på vitskapar er kjemi, matematikk, biologi, m.m.
eksperimentell	Det at ein kan sjekke om noko er "sant" ved å setje opp og utføre forsøk.
moralske	At noko følgjer skikk og bruk. Følgjer dei regler og normer for kva som er rett og gale i eit samfunn, og oppføre seg i samsvar med desse reglane og normene.
induksjon	Betyr å tilføre eller avlede. Ein logisk metode der ein sluttar noko om det generelle ut frå det spesielle. Døme: dersom du berre har sett kvite sauer sluttar du ut frå det at alle sauer, sjølv dei som du ikkje har sett, er kvite.
romantikken	Periode der ein sette hjarte over hjerne, viktig å legge vekt på kjensler, stemningar og fantasi.
utvida demokrati	I dei første demokrati var det berre menn med eigedom, over 25 år, som kunne røyste.
kalvinistiske	Kristen trusretning der trua på Gud sin allmakt og lydigskap mot Gud sin lov er det sentrale. Har ein sterk fordøming av alle verdslege gleder. Starta av Jean Calvin.
paradoks	Noko som stri mot den allmenne fornuft eller meining. Sjølvmotseiande eller urimeleg.
paranoid	Har tvangsforsestelningar om noko, forfølgingsmani.
romantikken	Periode der ein sette hjarte over hjerne, viktig å legge vekt på kjensler, stemningar og fantasi.
franske revolusjon	Då gjorde folket opprør mot kongedøme i Frankrike. Kongen vart drepen og nasjonalforsamlinga i landet tok over. Det vart skipa ein republikk i Frankrike.
direkte demokrati	Det tyder at foket kan avgjere saker ved folkeavstemming.
astronom	Ein som studerar stjernehimmelen og planetane.
dekret	Paveleg skriv/påbod/forordning
akse	Ei tenkt midtlinje gjennom ein figurar, lekamar eller system.
inkvisisjonen	Kristen domstol som hadde som oppgåve å oppspore og utrydde kjettarar, dvs. folk som ikkje trudde på Gud. tortur vart lovleg i 1235 og straffa dersom du vart funnen skyldig var brenning på bålet.
bannlysing	Kyrkjeleg straff i form av utstøyting frå kyrkjesamfunnet. Ein vart då ein kjettar.
eksperiment	Forsøk/utføre.
observasjon	Måling/registrering/iaktakelse
akselerasjon	Fartsendring pr. tidseining. Dvs. kor mykje ein aukar farta med til dømes per. sekund
fallovene	Seier at ting fell like fort same kva masse dei har, dersom ein ser bort frå luftmotstanden.
mekanikken	Læra om ting sin likevekt og rørsle. Korleis vil ting flytte seg når dei verte utsett for krefter, kva skjer når ting kolliderar, m.m.
filosof	Ein som søker etter sanninga om verden og tilvære rundt oss. Filosofi tyder å vere glad i visdom og kunnskapar.
Dominikanarordenen	Ein munkeorden grunnlagt i 1215 av den spanske presten Dominicus for å kjempa mot kjettarar. Fekk leiinga av inkvisisjonen.
inkvisisjonen	Kristen domstol som hadde som oppgåve å oppspore og utrydde kjettarar, dvs. folk som ikkje trudde på Gud. tortur vart lovleg i 1235 og straffa dersom du vart funnen skyldig var brenning på bålet.
kjettar	Ein som ikkje var kristen og medlem av det kristne fellesskap.
astronomi	Å studerar stjernehimmelen og planetane.
optikk	Læra om lyset og synet.
elliptiske	Samantrykt eller utdradd sirkel, ser ut som ein amerikansk fotball.
observasjonar	Måling/registrering/iaktakelse
kosmos	Verdsaltet, ordet tyder orden og venleik.
kjettar	Ein som ikkje var kristen og medlem av det kristne fellesskap.
astronom	Dei som studerar stjernehimmelen og planetane.
observasjonar	Måling/registrering/iaktakelse
fysikar	Studerer den naturvitskap som tek for seg korleis stoff er bygd opp, og dei krefter som ligg til grunn for naturprosessane.
gravitasjonslova	Seier noko om tiltrekking mellom lekamar. Alle lekamar tiltrekker kvarandre, og tiltrekkingskrafta aukar med aukande masse og går ned med aukande avstand mellom lekamane.
mekanikken	Læra om ting sin likevekt og rørsle. Korleis vil ting flytte seg når dei verte utsett for krefter, kva skjer når ting kolliderar, m.m.
lekamar	Ein ting med masse, som menneske, ski, stein, åme, osv.
differensialrekninga	Matematisk disiplin som tek for seg samanhengande aukingar eller minkingar. Ein studerer uendeleg små endringar og ut frå desse utledar ein funksjonen sin eigenskap.
magnetteorien	Elektron som flyttar seg, dvs. straum gjer at det vert danna magnetfelt.
optikk	Læra om lyset og synet.
astronomi	Å studerar stjernehimmelen og planetane.
derivasjon	Sjå differensiallikning.
reformasjonen	Martin Luther gjorde at den katolske kyrkja vart delt og ein fekk den lutherske retning. Fordi det var for stor avstand mellom kyrkja si lære og det som står i bibelen.
konfesjonalisering	Truvedkjenning/Tilståing/Skriftemål.
Inkvisisjonen	Kristen domstol som hadde som oppgåve å oppspore og utrydde kjettarar, dvs. folk som ikkje trudde på Gud. tortur vart lovleg i 1235 og straffa dersom du vart funnen skyldig var brenning på bålet.
kjetteri	Ein som ikkje var kristen og medlem av det kristne fellesskap.
apokalyptiske	Spådomar om korleis denne verda skulle gå under, og kva som skal skje i dei siste tidene. Kristne venter på det som står i Johannes openberring.
intellektuelt	Å vektlegger forstand og kunnskap. Ofte brukt om høg utdanning og dyrking av høgkultur og filosofi.
Antikrist	Satan sin son som skal kome og herske på jorda i 1000 år før den går under. Alle vert då hardt plaga og forfølgd.
Malleus Maleficarum	Ei bok med oppskrift for korleis ein skal oppdaga hekser og kva ein skal gjere med desse hekser. oppskrift for tortur og dreping, brukt av folk som jakta etter hekser.
moralske	Følger skikk og bruk. Overheld regler og normer for kva som er rett og gale i eit samfunn, og oppføre seg i samsvar med desse reglane og normene.
indisium	Tyder teikn og merke. Det beviser ikkje at noko er slik og slik, men det peiker i den retning.
justisprotokollar	Skriftlege referat frå rettsakar.
sivilisasjonsoptimisme	Å tru at det i framtida skal verte betre i land og kanskje også verden.
humanismen	filosofi som set menneske og menneskelege verdiar i sentrum. Menneske kan verte betre ved å utdanne seg og lese dei gamle klassikarar frå antikken
irrasjonelt	Ufornuftig/Upraktisk/formålslaust/Lite planlagt
koloniane	Område som ein stat har tatt utanfor sine eigne grenser, som regel ved makt, og området vert styrt frå moderlandet.
einveldig	At ein person styrer heile landet og tek alle avgjersler. kongedøma var einevelde der kongen sitt ord var lov.
ekspansjon	Utvide/Auke.
imperiet	Verdsrike/Stormakt med mange område det styrer over.
abdiserte	Gå av.
transkontinentale	Handel mellom verdsdelane.
reformasjonen	Martin Luther gjorde at den katolske kyrkja vart delt og ein fekk den lutherske retning. Fordi det var for stor avstand mellom kyrkja si lære og det som står i bibelen.
protestantiske	Dei som følgde Martin Luther si lære.
kompromiss	Avtale der begge parter gir innrømmingar.
kvalifikasjonar	Skikka/kompetent/Ha dei nødvendige krav tilfredsstilt.
korrupt	Moralsk forderva, ein person som tek mot smøring.
demokrati	Folket avgjer korleis landet skal styrast gjennom val.
inkvisisjonen	Kristen domstol som hadde som oppgåve å oppspore og utrydde kjettarar, dvs. folk som ikkje trudde på Gud. tortur vart lovleg i 1235 og straffa dersom du vart funnen skyldig var brenning på bålet.
bastard	Born utafor ekteskap.
protestantisk	Dei som følgde Martin Luther si lære. Gud sitt ord er i bibelen og ein må lese den for å lære Gud sitt ord. Når protestantar ber gjer dei det ofte til Jesus eller Gud direkte.
katolsk	Paven er overhovud og hans ord betyr mykje. Prestar skal tolke det som står i bibelen for katolikkane. Skal ikkje be direkte til Gud, men ber til Maria og helgenar slik at dei kan frambringe bodskapen til Gud og Jesus.
bannlyste	Kyrkjeleg straff i form av utstøyting frå kyrkjesamfunnet. Ein vart då ein kjettar.
kapitalismen	produksjon og sal av varer for og med pengar.
konfesjonar	Trussamfunn.
konstitusjonelt	Etter grunnlova.
monarkiet	Kongedøme.
diktator	styre der ein eller nokon få tek alle viktige avgjersler.
republikk	Stat med president og ikkje med konge som overhovud.
kalvinistisk	Kristen trusretning der trua på Gud sin allmakt og lydigskap mot Gud sin lov er det sentrale. Har ein sterk fordøming av alle verdslege gleder. Starta av Jean Calvin.
borgarkrig	Krig innan eit land, mellom borgarar i landet.
eineveldig	Ein person styrer slik han vil.
tyrannisk	Ein person styrer og han gjer det på ein grufull måte.
høgforræderi	Svik mot staten sin tryggleik eller sjølvstende.
plantasjar	Stor jordeigedom i tropiske strøk, dyrka der nokre få vekstar i stor stil. Kunne dyrke sukkerroer, gummi, bananar, te, tobakk.
koloniane	Område som ein stat har tatt utanfor sine eigne grenser, som regel ved makt, og området vert styrt frå moderlandet.
guvernør	Person som styrer ein landsdel, provins eller koloni.
parlamenter	Eit land si nasjonalforsamling, som vårt storting.
stendene	Adelsklassar
manipulasjonar	Påverke andre ved knep og midlar som dei ikkje kan klare å oppdage og derfor ikkje kan verje seg mot.
veto	Nekte å godkjenne noko.
sensurerte	Hindra bøkene i å verte utgitt, eller delar av dei.
privilegium	Forrett/Særrett/Fordel/Særleg favorisering.
intriger	Renkespel/Lureri/Knep eller påfunn for å skade ein annan person.
protestantisk	Dei som følgde Martin Luther si lære. Gud sitt ord er i bibelen og ein må lese den for å lære Gud sitt ord. Når protestantar ber gjer dei det ofte til Jesus eller Gud direkte.
hugenottane	Tilhengjarane av reformasjonen i Frankrike, mest kalvinistar.
katolikkane	Har paven som overhovud og hans ord betyr mykje. Prestar skal tolke det som står i bibelen for katolikkane. Skal ikkje be direkte til Gud, men ber til Maria og helgenar slik at dei kan frambringe bodskapen til Gud og Jesus.
formyndarstyre	Verje for ein person.
autoritet	Maktbase.
Habsburgerne	Fyrsteslekt som regjerte store delar av Europa gjennom erobringar og inngifte.
forvaltninga	Leiinga for det offentlege.
monarkiet	Kongedøme.
monopol	Einerett på noko.
despot	Einherskar som brukar si makt vilkårleg og omsynslaus, ein eigenmektig og tyrannisk person.
statssekretærar	Person tilsett i administrasjonen og jobbar for ein minister i ei regjering.
borgarskapet	Først stod det for dei som jobba og budde i ei borg, seinare gjaldt det dei som levde i byane. I motsetning til bønder og adel.
administrasjon	Administrere tyder å styre eller forvalte.
barokken	Stilretning i vesten 1580-1740. Utgjort blant anna av musikk, arkitektur, målarkunst og skulptur.
paranoid	Har tvangstankar og forfølgingsmani.
regent	Den som styrar landet, når kongen er sjuk, fråverande eller liknande